Edytujesz Wypadek w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej

{{Ambox|type = notice|tekst = Ten artykuł jest dopiero zalążkiem większego hasła. Pomóż go rozbudować.}}
{{Infobox
 |name         = Wypadek w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej
 |bodystyle    = 

 |titlestyle   = 
 |abovestyle = background:#cfe3ff;
 |subheaderstyle =
 |above        = Wypadek w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej
 |subheader    = 
 |imagestyle   = 
 |captionstyle = 
 |  image      = [[Plik:Zniszczony blok energetyczny nr IV.jpg|250px]]
 |caption      = Zniszczony blok energetyczny nr IV (Maj 1986)

 |headerstyle  = background:#cfe3ff;
 |labelstyle   = background:#eeeeee;
 |datastyle    = 

 |header4 = Podstawowe informacje
 | label5 = Rodzaj zdarzenia
 |  data5 = Wypadek jądrowy
 | label6 = Państwo
 |  data6 = [[Plik:Flag of the Soviet Union.svg|30px]] ZSRR
 | label7 = Miejsce
 |  data7 = [[Plik:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|30px]] Ukraińska SRR <br /> [[Prypeć (miasto)]]
 | label8 = Data
 |  data8 = 26.04.1986
 | label9 = Czas
 |  data9 = 1:23:47 (21:23:47 UTC)
 | label10 = Ofiary śmiertelne
 |  data10 = 31
 | label11 = Obszar objęty skażeniem
 |  data11 = Od 125 000 do 146 000 km²
 | label12 = Ludność objęta ewakuacją
 |  data12 = > 350 0000 <br />(w tym 115 000 ze strefy o promieniu 30 km od elektrowni)
 |  label14 = Skala INES
 |  data14 = 7 (najwyższy)
}}
'''Wypadek w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej''' (znany również jako '''katastrofa w Czarnobylu''' lub '''katastrofa czarnobylska''') – zniszczenie 26 kwietnia 1986 r. czwartego bloku energetycznego [[Czarnobylska Elektrownia Jądrowa|Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej]] położonej w pobliżu miasta [[Prypeć (miasto)|Prypeć]] (Ukraińska SRR, obecnie Ukraina) w wyniku przegrzania rdzenia reaktora co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu mieszaniny piorunującej<ref>Wybuchowa mieszanina gazowa wodoru z tlenem (2:1 objętościowo, 1:8 wagowo) lub powietrzem (2:5 objętościowo). Nazwa ''mieszanina piorunująca'' nawiązuje do jej właściwości wybuchowych. Po jej zapaleniu następuje gwałtowne spalanie wodoru (wybuch), produktem tej reakcji jest para wodna.</ref> a następnie pożaru oraz rozprzestrzenienia się substancji promieniotwórczych uwolnionych do atmosfery w postaci gazów, aerozoli oraz drobin stopionego lub rozkruszonego paliwa<ref>[https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/23/028/23028202.pdf Raport w sprawie następstw katastrofy w Czarnobylu]; Zespół prezesa Państwowej Agencji Atomistyki do spraw Elektrowni Jądrowej "Żarnowiec"; Warszawa 1991, s. 21</ref>. Wypadek ten jest uważany za największy tego rodzaju w historii energetyki jądrowej, zarówno pod względem ofiar śmiertelnych, osób dotkniętych jej bezpośrednimi skutkami, jak i pod względem strat ekonomicznych. Uważana jest za jedną z największych katastrof przemysłowych XX wieku. Została zakwalifikowana do siódmego, najwyższego stopnia w skali INES<ref>Międzynarodowa skala zdarzeń jądrowych i radiologicznych
</ref>

W wyniku wypadku 134 osoby zostały dotknięte chorobą popromienną w różnym stopniu. Skażeniu promieniotwórczemu uległ obszar od 125 000 do 146 000 km² terenu na pograniczu Białorusi, Ukrainy i Rosji, a wyemitowana z uszkodzonego reaktora chmura radioaktywna rozprzestrzeniła się po całej Europie. W efekcie skażenia ewakuowano i przesiedlono ponad 350 tysięcy osób, w tym 115 tysięcy osób ze strefy o promieniu 30-kilometrów od elektrowni. W związku z konsekwencjami wypadku zmobilizowano znaczne zasoby, ponad 600 tysięcy osób wzięło udział w likwidacji jego następstw<ref>[https://www.iaea.org/sites/default/files/chernobyl.pdf Chernobyl’s Legacy: Summary Report]</ref>.

W ciągu pierwszych trzech miesięcy po wypadku śmierć poniosło 30 osób, kolejne 19 zgonów w latach 1987-2004 można przypisać jego bezpośrednim konsekwencjom. Wysokie dawki promieniowania na którego oddziaływanie byli narażeni członkowie służb ratowniczych oraz [[Likwidatorzy|likwidatorów]], spowodowały lub mogą spowodować dodatkowe 4 tysiące zgonów z powodu długotrwałych skutków promieniowania<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.ibrae.ac.ru/russian/chernobyl-3d/society/III_5_4.htm|tytuł=Чернобыль между домыслами и фактами|autor=|data dostępu=2019-02-10|opublikowany=ibrae.ac.ru|język=}}</ref><ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2005/pr38/en/|tytuł=Chernobyl: the true scale of the accident|autor=WHO/IAEA/UNDP|data dostępu=2019-02-10|opublikowany=who.int|język=}}</ref><ref>{{Cytuj stronę|url=http://atom.edu.pl/index.php/bezpieczenstwo/prawda-o-czarnobylu/skutki-zdrowotne.html|tytuł=Skutki zdrowotne awarii w Czarnobylu|autor=prof. dr inż. Andrzej Strupczewski|data dostępu=2019-02-10|opublikowany=atom.edu.pl|język=}}</ref>. Liczby te są jednak znacznie niższe niż liczba ofiar katastrofy funkcjonująca w przestrzeni publicznej.

W przeciwieństwie do ataków atomowych na Hiroszimę i Nagasaki, wybuch przypominał bardzo potężną "brudną bombę" gdzie skażenie promieniotwórcze stało się głównym czynnikiem rażącym. Cząsteczki wyemitowane do atmosfery w wyniku wybuchu oraz wydobywającej się z wewnątrz reaktora pary wodnej, rozprzestrzeniały różne materiały promieniotwórcze, głównie radionuklidy jodu i cezu. Największe opady zaobserwowano na obszarach w pobliżu reaktora, oraz na terenach należących obecnie do Białorusi, Ukrainy i Rosji<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.who.int/ionizing_radiation/chernobyl/chernobyl_digest_report_EN.pdf|tytuł=Chernobyl’s Legacy:Health, Environmental and Socio Economic Impacts and Recommendations to the Governments of Belarus,the Russian Federation and Ukraine|autor=WHO|data dostępu=2019-02-10|opublikowany=who.int|język=}}</ref>.

Wypadek ten stał się wydarzeniem o wielkim znaczeniu społecznym i politycznym dla ZSRR. Wszystko to pozostawiło określony ślad w przebiegu śledztwa w sprawie jego przyczyn. Podejście do interpretacji faktów i okoliczności wypadku zmieniło się z czasem i mimo upływu kilkudziesięciu lat nadal nie ma konsensusu co do przyczyn awarii. Większość naukowców i ekspertów za główną przyczynę wypadku uważa błędy projektu reaktora pierwotnie skonstruowanego w celu produkcji plutonu do celów militarnych. Chłodzenie lekką wodą i moderacja grafitem umożliwiła stosowanie jako paliwa naturalnego uranu, bez jego uprzedniego wzbogacania. Czyniło to z RBMK jeden z najekonomiczniejszych reaktorów. Jednak kombinacja ta oznacza również wzrost reaktywności przy zwiększaniu się ilości pary w rdzeniu reaktora, co utrudnia jego sterowanie i mogło doprowadzić do utraty stabilności reaktora. Właśnie ten defekt był jedną z przyczyn. Przyczyną wtórną były błędy proceduralne. W okresie ZSRR z powodów politycznych eksponowano głównie winę operatorów reaktora<ref>{{Cytuj stronę|url=http://atom.edu.pl/index.php/bezpieczenstwo/prawda-o-czarnobylu.html|tytuł=Mity i prawda o Czarnobylu|autor=|data dostępu=2019-02-10|opublikowany=atom.edu.pl|język=}}</ref>.

== Elektrownia ==
{{Osobny artykuł|Czarnobylska Elektrownia Jądrowa}}Czarnobylska Elektrownia Jądrowa im. W. I. Lenina znajduje się na terytorium Ukrainy (do 1991 Ukraińskiej SRR), 18 km na północny zachód od miejscowości Czarnobyl, 16 km od granicy ukraińsko-białoruskiej i około 110 km od Kijowa. Od 1979 do 1986 administracyjnie podlegała miastu Prypeć oddalonemu o 3 km na północny zachód od elektrowni. 

Budowa elektrowni rozpoczęła się 1 lutego 1970. W 1986 w eksploatacji były cztery bloki energetyczne: nr I (1978), nr II (1979), nr III (1982) oraz IV (1984). W momencie wypadku trwała budowa kolejnych dwóch bloków nr V (ukończony w 70%) oraz nr VI, także o mocy 1 GW (3200 MW mocy cieplnej) każdy. Łącznie w 1986 elektrownia miała 12800 MW (energia cieplna) i 4000 MW (energia elektryczna).

== Relacje świadków ==
Relacja [[Jurij Tregub|Jurija Treguba]], naczelnika wcześniej zmiany podczas zeznań w [[Proces Czarnobylski|Procesie Czarnobylskim]]:<blockquote>Usłyszałem głuchy huk. Pomyślałem że wirnik turbiny uległ uszkodzeniu. (...) Podskoczyłem i usłyszałem drugi huk, o wiele silniejszy. Poczułem że cały budynek się zatrząsł... zgasły światła. Po chwili włączyło się zasilanie awaryjne. (...) Część dachu maszynowni zawaliła się – prawdopodobnie coś na nią spadło (...) Przez wyrwę w dachu byłem w stanie dojrzeć niebo i gwiazdy, widzę że pod moimi stopami są fragmenty dachu i jakieś czarne drobiny, jakby kurz. Myślę –  ... skąd pochodzi ten pył? Czy jest to bitum? Czyżby był tak wysechł na słońcu że przemienił się w pył? Wtedy zrozumiałem. To był grafit. (...) Przeszliśmy mijając gruzowisko... wskazałem na blask... pod moimi stopami. ''To jest Hiroszima'' – rzekł [[Anatolij Diatłow|Diatłow]]. Przez dłuższy czas szliśmy dalej, w milczeniu. W końcu powiedział: ''Nawet w najczarniejszym koszmarze mi się to nie śniło.'' Był on... co mogę powiedzieć... wypadkiem ogromnych rozmiarów<ref name=":0">{{Cytuj stronę|url=https://zona.media/article/2016/04/26/chernobyl|tytuł=Радиоактивный процесс. 30 лет назад обвиняемых по делу об аварии на Чернобыльской АЭС судили прямо в зоне отчуждения|autor=|data dostępu=2019-04-15|opublikowany=zona.media|język=}}</ref>. </blockquote>

== Akcja gaśnicza ==
Około godz. 1:26 zostaje powiadomiona zostaje pełniąca wówczas dyżur bojowy [[WPCz-2|Zmilitaryzowana Jednostka Pożarnicza nr 2]] (ВПЧ-2) odpowiadająca za ochronę przeciwpożarową elektrowni stacjonująca ok. 1200 m (ok. 800 w linii prostej) od budynku czwartego bloku. Po ok. dwóch minutach na miejsce dotarły trzy odziały (zastępy): autocysterna, autopompa i samochód wodno-pianowy AC-40 (Ural-375) pod bezpośrednim dowództwem por. [[Władimir Prawik|Władimira Prawika]] (zmarł w wyniku ostrej choroby popromiennej 11 maja 1986) w liczbie 14-stu strażaków.

Po wstępnej ocenie sytuacji i rozmiaru pożaru zażądał wezwania na miejsce pożaru wsparcia z pobliskiej [[SWPCz-6|Samodzielnej Zmilitaryzowanej Jednostki Pożarniczej nr 6]] (СВПЧ-6) stacjonującej w [[Prypeć (miasto)|Prypeci]] ok 4100 m (ok. 3500 m w linii prostej) oraz Czarnobyla (PPCz-17) i Polesia (PPCz-31). Około 1:35 na miejsce docierają trzy zastępy (oddziały): dwie autocysterny AC-40 (ZIŁ-130) oraz samojezdna drabina pożarnicza AL-30 (ZIŁ-131) pod dowództwem por. [[Wiktor Kibenok|Wiktora Kibenoka]] (zmarł w wyniku ostrej choroby popromiennej 11 maja 1986) w sile ośmiu strażaków

Około 1:40 na miejsce docierają pierwsze oddziały Profesjonalnej Jednostki Pożarniczej nr 17 z Czarnobyla oddalonea około 18 km (ok. 14 km w linii prostej) od elektrowni a następnie jednostki z Polesia. W tym samym czasie dowództwo nad akcją gaśniczą przejął przybyły z Prypeci mjr. [[Leonid Tielatnikow]].

=== Chronologia ===
* 1:26:03 – uruchomiono alarm pożarowy
* 1:28 – przybycie jednostek WPCz-2 
* 1:35 – przybycie jednostek SWPCz-6
* 1:40 – dowództwo przejmuje [[Leonid Tielatnikow]]
* 2:10 – Ugaszono główne ogniska pożaru na dachu maszynowni
* 2:30 – Ugaszono główne ogniska pożaru na dachu hali głównej reaktora
* 3:30 – przybycie jednostek z Kijowa
* 4:50 – zlokalizowano główne ognisko pożaru
* 6:35 – Ostatecznie ugaszono wszystkie pożary na dachu maszynowni i hali głównej reaktora

== Straty ludzkie ==
Raport Komitetu Naukowego ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego (UNSCEAR) stwierdza, że objawy zespołu choroby popromiennej wykryto u 134 osób obecnych na miejscu wypadku 26 kwietnia 1986 (personelu elektrowni oraz służb ratowniczych). 29 z nich zmarło w wyniku napromieniowania, 1 od poparzeń oraz 1 w wyniku wybuchu. Ponadto podczas budowy Sarkofagu śmierć poniosło 11 osób. Najbardziej spektakularnym wypadkiem była uchwycona na filmie katastrofa śmigłowca, którego łopaty wirnika uderzyły o mało widoczne liny dźwigu; w wyniku czego cała załoga śmigłowca zginęła.

W ciągu ostatnich 30 lat NERR odnotował 122 przypadki białaczki wśród likwidatorów. 37 z nich mogło zostać wywołanych przez promieniowanie w Czarnobylu. Nie odnotowano wzrostu liczby zachorowań wśród innych typów onkologii wśród likwidatorów w porównaniu z resztą populacji.

W latach 1986-2011 spośród 195 000 rosyjskich likwidatorów zarejestrowanych w NRER około 40 000 osób zmarło z różnych przyczyn, podczas gdy ogólny wskaźnik umieralności nie przekroczył odpowiednich średnich wartości w populacji Federacji Rosyjskiej.

Według NRER na koniec 2015 r. 993 przypadków raka tarczycy u dzieci i młodzieży (w chwili wypadku), 99 może być związane z narażeniem na promieniowanie.

== Przypisy ==
<references />