Choroba popromienna: Różnice pomiędzy wersjami

Z Czarnobyl Wiki
Skocz do: nawigacja, szukaj
m (1 wersja)
Linia 1: Linia 1:
−
{{dopracować|źródła=2008-04}}
+
'''Choroba popromienna''' – zespół objawów klinicznych spowodowany przez promieniowanie jonizujące w wysokiej dawce (zazwyczaj więcej niż 1 Gy w ostrej chorobie popromiennej, poniżej tej wartości w przewlekłej chorobie popromiennej<ref>{{Cytuj |autor = Philip Grammaticos, Evanthia Giannoula, George P. Fountos |tytuł = Acute radiation syndrome and chronic radiation syndrome |czasopismo = Hellenic Journal of Nuclear Medicine |data = January 2013 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1790-5427 |wolumin = 16 |numer = 1 |s = 56–59 |pmid = 23570025}}</ref>) oddziałujące na całe ciało lub jego dużą powierzchnię (ponad 60%)<ref>{{Cytuj |autor = Vijay K Singh, Patricia LP Romaine, Victoria L Newman |tytuł = Biologics as countermeasures for acute radiation syndrome: where are we now? |czasopismo = Expert Opinion on Biological Therapy |data = 2015-04-03 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1471-2598 |wolumin = 15 |numer = 4 |s = 465–471 |doi = 10.1517/14712598.2015.986453 |pmid = 25416452 |pmc = PMC4720033}}</ref><ref name=":0">{{Cytuj |autor = Miquel Macià i Garau, Anna Lucas Calduch, Enric Casanovas López |tytuł = Radiobiology of the acute radiation syndrome |czasopismo = Reports of Practical Oncology and Radiotherapy |data = 2011-07-06 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1507-1367 |wolumin = 16 |numer = 4 |s = 123–130 |doi = 10.1016/j.rpor.2011.06.001 |pmid = 24376969 |pmc = PMC3863296}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Nicholas Dainiak, Robert Nicolas Gent, Zhanat Carr, Rita Schneider, Judith Bader |tytuł = Literature Review and Global Consensus on Management of Acute Radiation Syndrome Affecting Nonhematopoietic Organ Systems |czasopismo = Disaster medicine and public health preparedness |data = 2011-10 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1935-7893 |wolumin = 5 |numer = 3 |s = 183–201 |doi = 10.1001/dmp.2011.73 |pmid = 21986999 |pmc = PMC3638239}}</ref><ref name=":1">{{Cytuj |autor = Harald Dörr, Viktor Meineke |tytuł = Acute radiation syndrome caused by accidental radiation exposure - therapeutic principles |czasopismo = BMC Medicine |data = 2011-11-25 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1741-7015 |wolumin = 9 |s = 126 |doi = 10.1186/1741-7015-9-126 |pmid = 22114866 |pmc = PMC3235966}}</ref>.  
−
{{Choroba infobox
 
−
|nazwa              = Nieokreślone skutki promieniowania
 
−
|nazwa łacińska    =
 
−
|grafika            =
 
−
|podpis grafiki    =
 
−
|ICD10              = T66
 
−
|ICD10 nazwa        =
 
−
|DSM nazwa          =
 
−
|DSM nazwa łacińska =
 
−
|DSM                =
 
−
|ICDO              =
 
−
|DiseasesDB        =
 
−
|OMIM              =
 
−
|MedlinePlus        =
 
−
|MeshID            =
 
−
|MeshYear          =
 
−
}}
 
−
'''Choroba popromienna''' – zespół objawów klinicznych spowodowany przez [[promieniowanie jonizujące]] w wysokiej dawce (zazwyczaj więcej niż 1 [[Grej|Gy]] w ostrej chorobie popromiennej, poniżej tej wartości w przewlekłej chorobie popromiennej<ref>{{Cytuj |autor = Philip Grammaticos, Evanthia Giannoula, George P. Fountos |tytuł = Acute radiation syndrome and chronic radiation syndrome |czasopismo = Hellenic Journal of Nuclear Medicine |data = January 2013 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1790-5427 |wolumin = 16 |numer = 1 |s = 56–59 |pmid = 23570025}}</ref>) oddziałujące na całe ciało lub jego dużą powierzchnię (ponad 60%)<ref>{{Cytuj |autor = Vijay K Singh, Patricia LP Romaine, Victoria L Newman |tytuł = Biologics as countermeasures for acute radiation syndrome: where are we now? |czasopismo = Expert Opinion on Biological Therapy |data = 2015-04-03 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1471-2598 |wolumin = 15 |numer = 4 |s = 465–471 |doi = 10.1517/14712598.2015.986453 |pmid = 25416452 |pmc = PMC4720033}}</ref><ref name=":0">{{Cytuj |autor = Miquel Macià i Garau, Anna Lucas Calduch, Enric Casanovas López |tytuł = Radiobiology of the acute radiation syndrome |czasopismo = Reports of Practical Oncology and Radiotherapy |data = 2011-07-06 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1507-1367 |wolumin = 16 |numer = 4 |s = 123–130 |doi = 10.1016/j.rpor.2011.06.001 |pmid = 24376969 |pmc = PMC3863296}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Nicholas Dainiak, Robert Nicolas Gent, Zhanat Carr, Rita Schneider, Judith Bader |tytuł = Literature Review and Global Consensus on Management of Acute Radiation Syndrome Affecting Nonhematopoietic Organ Systems |czasopismo = Disaster medicine and public health preparedness |data = 2011-10 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1935-7893 |wolumin = 5 |numer = 3 |s = 183–201 |doi = 10.1001/dmp.2011.73 |pmid = 21986999 |pmc = PMC3638239}}</ref><ref name=":1">{{Cytuj |autor = Harald Dörr, Viktor Meineke |tytuł = Acute radiation syndrome caused by accidental radiation exposure - therapeutic principles |czasopismo = BMC Medicine |data = 2011-11-25 |data dostępu = 2018-05-13 |issn = 1741-7015 |wolumin = 9 |s = 126 |doi = 10.1186/1741-7015-9-126 |pmid = 22114866 |pmc = PMC3235966}}</ref>.  
 
  
−
Przyczyną choroby popromiennej jest zwykle ekspozycja na nadmierne dawki promieniowania w następstwie wypadków radiacyjnych (np. wskutek wadliwego działania [[reaktor jądrowy|reaktora jądrowego]]), a także narażenie na promieniowanie przy wybuchu [[broń jądrowa|jądrowym]]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Choroba popromienna może być także skutkiem pochłonięcia pierwiastków i [[izotopy promieniotwórcze|izotopów promieniotwórczych]] (np. drogą doustną)<ref name=":1" />.
+
Przyczyną choroby popromiennej jest zwykle ekspozycja na nadmierne dawki promieniowania w następstwie wypadków radiacyjnych (np. wskutek wadliwego działania reaktora jądrowego), a także narażenie na promieniowanie przy wybuchu jądrowym<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Choroba popromienna może być także skutkiem pochłonięcia pierwiastków i izotopów promieniotwórczych (np. drogą doustną)<ref name=":1" />.
  
 
W zależności od dawki promieniowania, czasu jej pochłonięcia i indywidualnej podatności choroba popromienna może mieć przebieg ostry lub przewlekły.
 
W zależności od dawki promieniowania, czasu jej pochłonięcia i indywidualnej podatności choroba popromienna może mieć przebieg ostry lub przewlekły.
Linia 25: Linia 7:
 
== Ostra choroba popromienna ==
 
== Ostra choroba popromienna ==
 
Objawy ostrej choroby popromiennej () występują w kilka do kilkudziesięciu godzin po napromieniowaniu. Im krótszy okres utajenia, tym cięższy przebieg choroby.
 
Objawy ostrej choroby popromiennej () występują w kilka do kilkudziesięciu godzin po napromieniowaniu. Im krótszy okres utajenia, tym cięższy przebieg choroby.
 +
{| class="wikitable"
 +
! rowspan="2" |Stopień
 +
! rowspan="3" |Objawy
 +
! colspan="5" |Dawka pochłonięta przez całe ciało (Gy)
 +
|-
 +
!Postać subkliniczna
 +
!Postać hematologiczna
 +
!Postać jelitowa
 +
!Postać mózgowa
 +
!Postać enzymatyczna
 +
|-
 +
!Dawka pochłonięta
 +
!1–2 Gy
 +
!2–6 Gy
 +
!6–8 Gy
 +
!8–30 Gy
 +
!> 30 Gy
 +
|-
 +
| rowspan="10" |'''Objawy natychmiastowe'''
 +
|Nudności i wymioty
 +
|5–50%
 +
|50–100%
 +
|75–100%
 +
|90–100%
 +
|100%
 +
|-
 +
|''Czas wystąpienia''
 +
|2–6 h
 +
|1–2 h
 +
|10–60 min
 +
|< 10 min
 +
|Minuty
 +
|-
 +
|''Czas trwania''
 +
|< 24 h
 +
|24–48 h
 +
|< 48 h
 +
|< 48 h
 +
|Nie dotyczy (pacjenci umierają < 48 h)
 +
|-
 +
|Biegunka
 +
|Brak
 +
|Brak do lekka (< 10%)
 +
|Silna (> 10%)
 +
|Silna (> 95%)
 +
|Silna (100%)
 +
|-
 +
|''Czas wystąpienia''
 +
|—
 +
|3–8 h
 +
|1–3 h
 +
|< 1 h
 +
|< 1 h
 +
|-
 +
|Bół głowy
 +
|Niewielki
 +
|Lekki do umiarkowanego (50%)
 +
|Umiarkowany (80%)
 +
|Silny (80–90%)
 +
|Silny (100%)
 +
|-
 +
|''Czas wystąpienia''
 +
|—
 +
|4–24 h
 +
|3–4 h
 +
|1–2 h
 +
|< 1 h
 +
|-
 +
|Gorączka
 +
|Brak
 +
|Umiarkowana do wzrastająca (10–100%)
 +
|Umiarkowana do wysokiej (100%)
 +
|Wysoka (100%)
 +
|Wysoka (100%)
 +
|-
 +
|''Czas wystąpienia''
 +
|—
 +
|1–3 h
 +
|< 1 h
 +
|< 1 h
 +
|< 1 h
 +
|-
 +
|Ośrodkowy układ nerwowy
 +
|Brak upośledzenia
 +
|Upośledzenie funkcji poznawczych 6–20 h
 +
|Upośledzenie funkcji poznawczych > 24 h
 +
|Niezdolność w poruszaniu się
 +
|Drgawki, drżenie, ataksja, letarg
 +
|-
 +
|'''Okres utajony'''
 +
|
 +
|28–31 dni
 +
|7–28 dni
 +
|< 7 dni
 +
|Nie dotyczy
 +
|Nie dotyczy
 +
|-
 +
|'''Objawy'''
 +
|
 +
|Leukopenia (lekka do umiarkowanej)
 +
Zmęczenie
 +
Ogólne osłabienie
 +
Zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilkanaście dni po napromieniowaniu
 +
|Leukopenia (umiarkowana do silna)
 +
Krwotok
  
−
=== Postać subkliniczna ===
+
Infekcje
−
Pochłonięta dawka: 0,5–2 Gy
+
Wypadanie włosów po 3 Gy
 +
Ogólne osłabienie
  
−
Objawy: ogólne osłabienie, zmniejszenie ilości [[limfocyty|limfocytów]] we krwi obwodowej ([[limfopenia]]) występujące kilkanaście dni po napromieniowaniu
+
Zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilka dni po napromieniowaniu, później niedokrwistość i obniżenie odporności ustroju, niekiedy skaza krwotoczna
 +
|Silna leukopenia
 +
Wysoka gorączka
 +
Odwodnienie
 +
Wymioty
 +
Zawroty głowy i dezorientacja
 +
Zaburzenie elektrolitów
  
−
Bezpośrednia przyczyna: depresja narządów limfatycznych (limfocyty są najbardziej promieniowrażliwymi komórkami u człowieka)
+
Hipotensja
−
 
−
Śmiertelność u człowieka: 0%
 
  
−
=== Postać hematologiczna ===
+
Dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego z charakterystycznymi krwawymi biegunkami, skaza krwotoczna oraz zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej z obrzękami. Objawy pojawiają się wkrótce po napromieniowaniu, najpóźniej do kilkunastu godzin
−
Pochłonięta dawka: 2–4 Gy
+
|Nudnośći
 +
Wymioty
 +
Ciężka biegunka
 +
Wysoka gorączka
 +
Zaburzenie elektrolitów
 +
Drgawki
  
−
Objawy: ogólne osłabienie, zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilka dni po napromieniowaniu, później [[niedokrwistość]] i obniżenie odporności ustroju, niekiedy [[skaza krwotoczna]]
+
Utrata przytomności wkrótce po napromieniowaniu
−
 
+
|Utrata przytomności, prawie natychmiastowa śmierć (pacjenci umierają < 48 h)
−
Bezpośrednia przyczyna: depresja szpiku
+
|-
−
+
| rowspan="4" |'''Śmiertelność'''
−
Śmiertelność u człowieka: do 25% chorych
+
|Bez pomocy medycznej
−
 
+
|0–5%
−
=== Postać jelitowa ===
+
|5–95%
−
Pochłonięta dawka: 4–8 Gy
+
|95–100%
−
 
+
|100%
−
Objawy: dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego z charakterystycznymi krwawymi biegunkami, skaza krwotoczna oraz zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej z obrzękami. Objawy pojawiają się wkrótce po napromieniowaniu, najpóźniej do kilkunastu godzin
+
|100%
−
 
+
|-
−
Bezpośrednia przyczyna: popromienne uszkodzenie nabłonka przewodu pokarmowego z pojawieniem się owrzodzeń
+
|Z pomocą medyczną
−
 
+
|0–5%
−
Śmiertelność u człowieka: 50–100% chorych
+
|5–50%
−
 
+
|50–100%
−
=== Postać mózgowa ===
+
|99–100%
−
[[Plik:10to20Gygammadoseat21days.jpg|thumb|200px|right|Usta mężczyzny 21 dni po ekspozycji, w której otrzymał dawkę 10–20 Gy. Widoczne uszkodzenia skóry, warg i języka]]
+
|100%
−
Pochłonięta dawka: 8–50 Gy
+
|-
−
 
+
|Śmierć
−
Objawy: drgawki, utrata przytomności wkrótce po napromieniowaniu
+
|6–8 tygodni
−
 
+
|4–6 tygodni
−
Bezpośrednia przyczyna: uszkodzenie przewodnictwa nerwowego, zwłaszcza [[synapsa|synaptycznego]]
+
|2–4 tygodni
−
 
+
|2 dni – 2 tygodnie
−
Śmiertelność: 100% napromienionych (jest to postać obserwowana u zwierząt doświadczalnych; u człowieka może być ona obserwowana przy wypadkach radiacyjnych, przy bardzo dużej dawce pochłoniętej).
+
|1–2 dni
−
 
+
|-
−
Kanadyjski fizyk i chemik [[Louis Slotin]], który brał udział w [[Manhattan Engineering District|projekcie „Manhattan”]], został śmiertelnie napromieniowany dawką 21 [[Grej|Gy]]. Zmarł na skutek ostrej choroby popromiennej 9 dni po wypadku w [[Los Alamos National Laboratory]].
+
|Bezpośrednia przyczyna śmierci
−
 
+
|Depresja narządów limfatycznych (limfocyty są najbardziej promieniowrażliwymi komórkami u człowieka)
−
=== Postać enzymatyczna ===
+
|Depresja szpiku
−
Pochłonięta dawka: powyżej 50 Gy
+
|Popromienne uszkodzenie nabłonka przewodu pokarmowego z pojawieniem się owrzodzeń
−
 
+
|Uszkodzenie przewodnictwa nerwowego, zwłaszcza synaptycznego
−
Objawy: utrata przytomności, prawie natychmiastowa śmierć
+
|Zablokowanie aktywności enzymatycznej w wyniku bezpośredniego rozerwania wiązań chemicznych białek enzymatycznych przez kwanty promieniowania jonizującego (tzw. efekt tarczy)
−
 
+
|}
−
Bezpośrednia przyczyna: zablokowanie aktywności [[enzymy|enzymatycznej]] w wyniku bezpośredniego rozerwania wiązań chemicznych białek enzymatycznych przez [[kwant]]y promieniowania jonizującego (tzw. [[efekt tarczy]])
 
−
 
 
−
Śmiertelność: 100% napromienionych (jest to postać obserwowana u zwierząt eksperymentalnych, poddanych napromienieniu o bardzo dużej mocy). Ocenia się, że trzykrotnie w wypadkach radiacyjnych ludzie ulegli napromieniowaniu dawką powyżej 50 Sv (>5000 REM): w wypadku w [[Wood River Junction]], w stanie Rhode Island (Stany Zjednoczone) 24 lipca 1964 jeden z pracowników otrzymał dawkę 100 Sv (10 000 REM) i przeżył 49 godzin po ekspozycji, a operator, który otrzymał od 60 do 180 Sv (18 000 REM) na górną cześć ciała w wypadku w [[Los Alamos]], w stanie Nowy Meksyk (Stany Zjednoczone) 30 grudnia 1958, przeżył 36 godzin<ref>{{cytuj stronę | tytuł = A Review of Criticality Accidents | opublikowany = Los Alamos National Laboratory | rok = 2000 | url = http://www.orau.org/ptp/Library/accidents/la-13638.pdf | strony = 16 (30. pdf-u)}}</ref>. [[Anatolij Bugorski]] podczas wypadku 13 lipca 1978 w [[Akcelerator cząstek|akceleratorze cząstek]] ([[Synchrotron protonowy|synchrotronie protonowym]] U-70) przyjął dawkę promieniowania na poziomie szacowanym na 2000 Gy (w miejscu wlotu ścieżki protonów do czaszki) i 3000 Gy (w miejscu wylotu). Naukowiec żyje do dziś; jedynymi konsekwencjami wypadku są okresowe napady padaczkowe i problemy z pamięcią.
 
  
 
== Przewlekła choroba popromienna ==
 
== Przewlekła choroba popromienna ==
 
Mianem przewlekłej choroby popromiennej określa się odległe skutki jednorazowego napromieniowania, bądź skutki będące efektem długotrwałego narażenia na powtarzające się dawki promieniowania. Ujawniają się one po kilku-kilkunastu latach. Do głównych jej skutków należą:
 
Mianem przewlekłej choroby popromiennej określa się odległe skutki jednorazowego napromieniowania, bądź skutki będące efektem długotrwałego narażenia na powtarzające się dawki promieniowania. Ujawniają się one po kilku-kilkunastu latach. Do głównych jej skutków należą:
−
* zwiększona zapadalność na nowotwory złośliwe (zwłaszcza nowotwory układu krwiotwórczego: [[białaczka|białaczki]] i [[chłoniaki]] oraz nowotwory tarczycy, układu kostnego a także [[glejak]]i).
+
* zwiększona zapadalność na nowotwory złośliwe (zwłaszcza nowotwory układu krwiotwórczego: białaczki i chłoniaki oraz nowotwory tarczycy, układu kostnego a także [[glejak]]i).
 
* przyspieszone starzenie się i skrócenie życia
 
* przyspieszone starzenie się i skrócenie życia
 
* bezpłodność (zwykle przemijająca)
 
* bezpłodność (zwykle przemijająca)
−
* uszkodzenia [[genom]]u komórek płciowych (zwiększona liczba wad wrodzonych u potomstwa)
+
* uszkodzenia genomu komórek płciowych (zwiększona liczba wad wrodzonych u potomstwa)
−
* [[zaburzenia hormonalne]]
+
* zaburzenia hormonalne
−
* [[zaćma]]
+
* zaćma
  
 
== Ogólny patomechanizm choroby popromiennej ==
 
== Ogólny patomechanizm choroby popromiennej ==
−
[[Promieniowanie jonizujące]] wnikające do ustroju żywego powoduje [[radioliza|radiolizę]] wody zawartej w tkankach. Uwolnione w jej wyniku [[rodniki]] tlenowe i wodorotlenowe utleniają pary [[puryna|zasad purynowych]] i [[pirymidyna|pirymidynowych]] oraz rozrywają łańcuchy kwasów nukleinowych ([[Kwas deoksyrybonukleinowy|DNA]] i [[Kwasy rybonukleinowe|RNA]]), powodując uszkodzenie cząsteczki. Skutkiem tego oddziaływania są [[mutacja|mutacje]] genetyczne lub [[martwica]] komórek. Szczególnie wrażliwe na oddziaływanie rodników tlenowych i wodorotlenowych są te odcinki DNA, które ulegają procesowi [[replikacja DNA|replikacji]], a zatem w komórkach które ulegają podziałowi [[mitoza|mitotycznemu]] (znajdują się w fazie S, G2 lub M [[cykl komórkowy|cyklu komórkowego]]). Fakt ten tłumaczy słuszność prawa Bergonie i Tribondeau, określającego wrażliwość tkanek na promieniowanie. Prawo to głosi, że promieniowrażliwość tkanek jest wprost proporcjonalna do aktywności proliferacyjnej danej tkanki i odwrotnie proporcjonalna do stopnia jej zróżnicowania (dojrzałości).
+
Promieniowanie jonizujące wnikające do ustroju żywego powoduje radiolizę wody zawartej w tkankach. Uwolnione w jej wyniku rodniki tlenowe i wodorotlenowe utleniają pary zasad purynowych i pirymidynowych oraz rozrywają łańcuchy kwasów nukleinowych (DNA i RNA), powodując uszkodzenie cząsteczki. Skutkiem tego oddziaływania są mutacje genetyczne lub martwica komórek. Szczególnie wrażliwe na oddziaływanie rodników tlenowych i wodorotlenowych są te odcinki DNA, które ulegają procesowi replikacji, a zatem w komórkach które ulegają podziałowi mitotycznemu (znajdują się w fazie S, G2 lub M cyklu komórkowego). Fakt ten tłumaczy słuszność prawa Bergonie i Tribondeau, określającego wrażliwość tkanek na promieniowanie. Prawo to głosi, że promieniowrażliwość tkanek jest wprost proporcjonalna do aktywności proliferacyjnej danej tkanki i odwrotnie proporcjonalna do stopnia jej zróżnicowania (dojrzałości).
  
−
Nadmierna ilość wolnych rodników blokuje wiele enzymów wewnątrzkomórkowych, zwłaszcza [[katalaza|katalazy]] i [[peroksydazy]].
+
Nadmierna ilość wolnych rodników blokuje wiele enzymów wewnątrzkomórkowych, zwłaszcza katalazy i peroksydazy.
  
−
Przy wyższej gęstości promieniowania i wysokiej energii promieniowania (powyżej 100 [[elektronowolt|keV]]) istotną rolę w wywołaniu skutków choroby popromiennej odgrywa bezpośrednie oddziaływanie promieniowania na materię, pod postacią [[zjawisko Comptona|efektu Comptona]]. Uważa się, że ta postać oddziaływania ma znaczenie w postaci mózgowej i enzymatycznej choroby popromiennej.
+
Przy wyższej gęstości promieniowania i wysokiej energii promieniowania (powyżej 100 keV) istotną rolę w wywołaniu skutków choroby popromiennej odgrywa bezpośrednie oddziaływanie promieniowania na materię, pod postacią efektu Comptona. Uważa się, że ta postać oddziaływania ma znaczenie w postaci mózgowej i enzymatycznej choroby popromiennej.
  
 
== Środki radiomimetyczne ==
 
== Środki radiomimetyczne ==
−
Opisany powyżej mechanizm uszkodzenia tkanek, polegający na rozrywaniu wiązań wodorowych kwasów nukleinowych, „naśladują” niektóre substancje chemiczne, nazywane środkami alkilującymi. Prototypem takiej substancji jest [[iperyt siarkowy]]. Pochodne iperytu (wykorzystywane jako leki) oraz inne substancje z grupy leków alkilujących są wykorzystywane w [[Chemioterapia nowotworów|chemioterapii]] onkologicznej. Objawy uboczne ich stosowania (zwłaszcza przy wysokim dawkowaniu) do pewnego stopnia mogą przypominać objawy choroby popromiennej.
+
Opisany powyżej mechanizm uszkodzenia tkanek, polegający na rozrywaniu wiązań wodorowych kwasów nukleinowych, „naśladują” niektóre substancje chemiczne, nazywane środkami alkilującymi. Prototypem takiej substancji jest iperyt siarkowy. Pochodne iperytu (wykorzystywane jako leki) oraz inne substancje z grupy leków alkilujących są wykorzystywane w chemioterapii onkologicznej. Objawy uboczne ich stosowania (zwłaszcza przy wysokim dawkowaniu) do pewnego stopnia mogą przypominać objawy choroby popromiennej.
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
 
{{Przypisy}}
 
{{Przypisy}}
−
{{commonscat|Radiation health effects}}
 
−
 
−
{{Zastrzeżenia|Medycyna}}
 
−
 
−
{{Kontrola autorytatywna}}
 
−
 
−
[[Kategoria:Medycyna nuklearna]]
 
−
[[Kategoria:Radiologia]]
 
−
[[Kategoria:Wojska chemiczne]]
 
−
[[Kategoria:Wpływ promieniowania na zdrowie]]
 

Wersja z 20:39, 17 lut 2019

Choroba popromienna – zespół objawów klinicznych spowodowany przez promieniowanie jonizujące w wysokiej dawce (zazwyczaj więcej niż 1 Gy w ostrej chorobie popromiennej, poniżej tej wartości w przewlekłej chorobie popromiennej[1]) oddziałujące na całe ciało lub jego dużą powierzchnię (ponad 60%)[2][3][4][5].

Przyczyną choroby popromiennej jest zwykle ekspozycja na nadmierne dawki promieniowania w następstwie wypadków radiacyjnych (np. wskutek wadliwego działania reaktora jądrowego), a także narażenie na promieniowanie przy wybuchu jądrowym[5][3]. Choroba popromienna może być także skutkiem pochłonięcia pierwiastków i izotopów promieniotwórczych (np. drogą doustną)[5].

W zależności od dawki promieniowania, czasu jej pochłonięcia i indywidualnej podatności choroba popromienna może mieć przebieg ostry lub przewlekły.

Ostra choroba popromienna

Objawy ostrej choroby popromiennej () występują w kilka do kilkudziesięciu godzin po napromieniowaniu. Im krótszy okres utajenia, tym cięższy przebieg choroby.

Stopień Objawy Dawka pochłonięta przez całe ciało (Gy)
Postać subkliniczna Postać hematologiczna Postać jelitowa Postać mózgowa Postać enzymatyczna
Dawka pochłonięta 1–2 Gy 2–6 Gy 6–8 Gy 8–30 Gy > 30 Gy
Objawy natychmiastowe Nudności i wymioty 5–50% 50–100% 75–100% 90–100% 100%
Czas wystąpienia 2–6 h 1–2 h 10–60 min < 10 min Minuty
Czas trwania < 24 h 24–48 h < 48 h < 48 h Nie dotyczy (pacjenci umierają < 48 h)
Biegunka Brak Brak do lekka (< 10%) Silna (> 10%) Silna (> 95%) Silna (100%)
Czas wystąpienia — 3–8 h 1–3 h < 1 h < 1 h
Bół głowy Niewielki Lekki do umiarkowanego (50%) Umiarkowany (80%) Silny (80–90%) Silny (100%)
Czas wystąpienia — 4–24 h 3–4 h 1–2 h < 1 h
Gorączka Brak Umiarkowana do wzrastająca (10–100%) Umiarkowana do wysokiej (100%) Wysoka (100%) Wysoka (100%)
Czas wystąpienia — 1–3 h < 1 h < 1 h < 1 h
Ośrodkowy układ nerwowy Brak upośledzenia Upośledzenie funkcji poznawczych 6–20 h Upośledzenie funkcji poznawczych > 24 h Niezdolność w poruszaniu się Drgawki, drżenie, ataksja, letarg
Okres utajony 28–31 dni 7–28 dni < 7 dni Nie dotyczy Nie dotyczy
Objawy Leukopenia (lekka do umiarkowanej)

Zmęczenie Ogólne osłabienie Zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilkanaście dni po napromieniowaniu

Leukopenia (umiarkowana do silna)

Krwotok

Infekcje Wypadanie włosów po 3 Gy Ogólne osłabienie

Zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilka dni po napromieniowaniu, później niedokrwistość i obniżenie odporności ustroju, niekiedy skaza krwotoczna

Silna leukopenia

Wysoka gorączka Odwodnienie Wymioty Zawroty głowy i dezorientacja Zaburzenie elektrolitów

Hipotensja

Dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego z charakterystycznymi krwawymi biegunkami, skaza krwotoczna oraz zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej z obrzękami. Objawy pojawiają się wkrótce po napromieniowaniu, najpóźniej do kilkunastu godzin

Nudnośći

Wymioty Ciężka biegunka Wysoka gorączka Zaburzenie elektrolitów Drgawki

Utrata przytomności wkrótce po napromieniowaniu

Utrata przytomności, prawie natychmiastowa śmierć (pacjenci umierają < 48 h)
Śmiertelność Bez pomocy medycznej 0–5% 5–95% 95–100% 100% 100%
Z pomocą medyczną 0–5% 5–50% 50–100% 99–100% 100%
Śmierć 6–8 tygodni 4–6 tygodni 2–4 tygodni 2 dni – 2 tygodnie 1–2 dni
Bezpośrednia przyczyna śmierci Depresja narządów limfatycznych (limfocyty są najbardziej promieniowrażliwymi komórkami u człowieka) Depresja szpiku Popromienne uszkodzenie nabłonka przewodu pokarmowego z pojawieniem się owrzodzeń Uszkodzenie przewodnictwa nerwowego, zwłaszcza synaptycznego Zablokowanie aktywności enzymatycznej w wyniku bezpośredniego rozerwania wiązań chemicznych białek enzymatycznych przez kwanty promieniowania jonizującego (tzw. efekt tarczy)

Przewlekła choroba popromienna

Mianem przewlekłej choroby popromiennej określa się odległe skutki jednorazowego napromieniowania, bądź skutki będące efektem długotrwałego narażenia na powtarzające się dawki promieniowania. Ujawniają się one po kilku-kilkunastu latach. Do głównych jej skutków należą:

  • zwiększona zapadalność na nowotwory złośliwe (zwłaszcza nowotwory układu krwiotwórczego: białaczki i chłoniaki oraz nowotwory tarczycy, układu kostnego a także glejaki).
  • przyspieszone starzenie się i skrócenie życia
  • bezpłodność (zwykle przemijająca)
  • uszkodzenia genomu komórek płciowych (zwiększona liczba wad wrodzonych u potomstwa)
  • zaburzenia hormonalne
  • zaćma

Ogólny patomechanizm choroby popromiennej

Promieniowanie jonizujące wnikające do ustroju żywego powoduje radiolizę wody zawartej w tkankach. Uwolnione w jej wyniku rodniki tlenowe i wodorotlenowe utleniają pary zasad purynowych i pirymidynowych oraz rozrywają łańcuchy kwasów nukleinowych (DNA i RNA), powodując uszkodzenie cząsteczki. Skutkiem tego oddziaływania są mutacje genetyczne lub martwica komórek. Szczególnie wrażliwe na oddziaływanie rodników tlenowych i wodorotlenowych są te odcinki DNA, które ulegają procesowi replikacji, a zatem w komórkach które ulegają podziałowi mitotycznemu (znajdują się w fazie S, G2 lub M cyklu komórkowego). Fakt ten tłumaczy słuszność prawa Bergonie i Tribondeau, określającego wrażliwość tkanek na promieniowanie. Prawo to głosi, że promieniowrażliwość tkanek jest wprost proporcjonalna do aktywności proliferacyjnej danej tkanki i odwrotnie proporcjonalna do stopnia jej zróżnicowania (dojrzałości).

Nadmierna ilość wolnych rodników blokuje wiele enzymów wewnątrzkomórkowych, zwłaszcza katalazy i peroksydazy.

Przy wyższej gęstości promieniowania i wysokiej energii promieniowania (powyżej 100 keV) istotną rolę w wywołaniu skutków choroby popromiennej odgrywa bezpośrednie oddziaływanie promieniowania na materię, pod postacią efektu Comptona. Uważa się, że ta postać oddziaływania ma znaczenie w postaci mózgowej i enzymatycznej choroby popromiennej.

Środki radiomimetyczne

Opisany powyżej mechanizm uszkodzenia tkanek, polegający na rozrywaniu wiązań wodorowych kwasów nukleinowych, „naśladują” niektóre substancje chemiczne, nazywane środkami alkilującymi. Prototypem takiej substancji jest iperyt siarkowy. Pochodne iperytu (wykorzystywane jako leki) oraz inne substancje z grupy leków alkilujących są wykorzystywane w chemioterapii onkologicznej. Objawy uboczne ich stosowania (zwłaszcza przy wysokim dawkowaniu) do pewnego stopnia mogą przypominać objawy choroby popromiennej.

Przypisy

Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
  1. ↑ Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
  2. ↑ Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
  3. ↑ 3,0 3,1 Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
  4. ↑ Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".Błąd Lua: Błąd wewnętrzny: Proces interpretera został zakończony z sygnałem "-129".
Źródło: „https://wiki.czarnobyl.pl/index.php?title=Choroba_popromienna&oldid=4810”