27
edycji
Zmiany
AZ-5
,Jako SCRAM'u używano wyłącznika zasilania napędu prętów kontrolnych (ключ КОМ). AZ-5 używano jako zwykłego elementu kontroli reaktora. Dodałem rysunek w oparciu o INSAG-7.
[[Plik:AZ-5.png|mały|263x263px|Przełącznik uruchomienia procedury awaryjnego wygaszenia reaktora ''AZ-5.'']]
'''AZ-5''' (ros. '''АЗ-5''', Aварийной Защиты 5-й категории, pol. Awaryjna Ochrona 5-tej kategorii) – procedura awaryjnego wygaszenia reaktora jądrowego, inaczej znana jako '''SCRAM'''. Polega ona na wsunięciu do rdzenia reaktora wszystkich prętów kontrolnych i awaryjnych (także tych wyjętych wcześniej ręcznie). Pręty awaryjne opuszczone do rdzenia mają ujemną reaktywność i powodują natychmiastowe przerwanie reakcji łańcuchowej, co prowadzi do jego całkowitego wygaszenia. Wykonane są z materiałów silnie pochłaniających neutrony (kadm, bor, hafn). Przełącznik Procedura AZ-5 aktywuje awaryjne wyłączanie reaktora. Jest używany tylko w najbardziej ekstremalnych przypadkach, gdy w reaktorze zaczyna się rozwijać jakikolwiek proces, który nie może zostać zatrzymany w inny sposób<ref name=":0">{{Cytuj stronę|url=http://ecology.pskovlib.ru/chernaya-byl-chernobylya/826-o-nazhatii-knopki-az-5|tytuł=О нажатии кнопки АЗ-5|autor=|data dostępu=2019-04-14|opublikowany=ecology.pskovlib.ru|język=}}</ref>.
== AZ-5 a [[wypadek w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej]] ==
W reaktorach typu czarnobylskiego (RBMK-1000) od momentu zwolnienia prętów, do wygaszenia reakcji łańcuchowej i osiągnięcia przez reaktor mocy generowanej wyłącznie przez ciepło po wyłączeniowe mija od 18 do 20 sekund przy maksymalnej prędkości opuszczania 0.4 m/s<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=A.A Chamaza, O.M. Kowalewicz, S.W. Łarina|imię=|tytuł=Атомная энергетика: развитие, безопасность, международное сотрудничество|url=https://ozlib.com/846471/tehnika/avariya_chernobylskoy|rok=2019|wydawca=MEI|miejsce=|strony=|isbn=978-5-383-01253-6}}</ref> (dla porównania w reaktorach PWR/WWER czas ten jest o wiele krótszy i wynosi 1,5-2 sekundy).
Po naciśnięciu AZ-5 (1:23:40) nastąpiło wprowadzanie prętów sterujących do rdzenia reaktora. Mechanizm wprowadzania prętów sterujących działał z szybkością 0,4 m/s, tak że pręty potrzebowały od 18 do 20 sekund na umieszczenie całego rdzenia którego długość to około 7 metrów. Większość (179) prętów kontrolnych wyposażona była w charakterystyczne głowice – tzw. jeźdźców. Między jeźdźcem, a trzonem pręta występowała niewielka przestrzeń. Jeździec, wykonany z grafitu, gdy wsuwa się do rdzenia, jest praktycznie przezroczysty dla neutronów, podczas gdy woda, którą wypycha z kanału, jest ich pochłaniaczem. Oznacza to, że podczas wprowadzania pręta, jego jeździec zwiększa moc rdzenia, nim trzon pręta ją obniży. Stąd wsuwanie prętów w początkowej fazie procedury nie tylko nie zmniejszało mocy, ale powodowało jej uderzeniowy przyrost<ref name=":0" >{{Cytuj stronę|url=http://ecology.pskovlib.ru/chernaya-byl-chernobylya/826-o-nazhatii-knopki-az-5|tytuł=О нажатии кнопки АЗ-5|autor=|data dostępu=2019-04-14|opublikowany=ecology.pskovlib.ru|język=}}</ref>.
Po kilku sekundach od naciśnięcia AZ-5 nastąpił skok mocy, a rdzeń przegrzał się, powodując pęknięcie niektórych kanałów paliwowych, blokując pręty kontrolne i pręty sterujące które były wsunięte zaledwie w jednej trzeciej. W ciągu trzech sekund moc reaktora wzrosła do 530 MW.
Powód, dla którego aktywowano AZ-5, do dnia dzisiejszego nie jest znany niezależnie od tego, czy został wykonany jako środek awaryjny w odpowiedzi na gwałtowny wzrost mocy, czy po prostu jako rutynowa metoda wyłączania reaktora po zakończeniu eksperymentu<ref>{{Cytuj stronę|url=http://rrc2.narod.ru/book/app7.html|tytuł=Oficjalny program eksperymentu|autor=|data dostępu=2019-04-21|opublikowany=rrc2.narod.ru|język=}}</ref>. Niektóre źródła sugerują, że procedura nie została aktywowana ręcznie przez operatora, a automatycznie przez system ochrony awaryjnej, mimo że [[SKALA]] zarejestrowała jedynie jej ręczne włączenie.
Po wypadku procedura ta została dopracowanapoprzez wymianę przycisku na przełącznik oraz wprowadzenie zapamiętywania sygnału, co wraz z modernizacją prętów kontrolnych miało zapobiec podobnym przypadkom w przyszłości. [[Plik:SUZ.png|mały|Konstrukcja prętów kontrolnych w wykonaniu przed katastrofą (a) i po katastrofie (b). Rozmiary podane w centymetrach.]]
=== Chronologia włączenia AZ-5<ref name=":0" /> ===
